Chiều 3-1 (giờ Việt Nam), một loạt tiếng nổ vang giữa trời đêm Caracas của Venezuela. Không lâu sau đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông tin trên mạng xã hội quân đội Mỹ đang thực hiện chiến dịch tấn công trên lãnh thổ quốc gia Nam Mỹ và đã bắt được tổng thống nước này, ông Nicolas Maduro, và vợ.
Việc Washington đơn
phương tấn công một quốc gia có chủ quyền và bắt giữ lãnh đạo nước này đưa về Mỹ
nhanh chóng gây ra nhiều ý kiến trái chiều trên thế giới về tính hợp pháp của
hành động này.
Cuộc tấn công ngày 3-1 được xem như đỉnh điểm của căng thẳng chính trị giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro - Ảnh: AFP
Trong mắt Mỹ, ông
Maduro là tội phạm
Theo Đài CBS, từ góc độ
pháp lý nội địa Mỹ, ông Maduro là tội phạm đã bị truy nã nhiều năm. Năm 2020,
tòa án Mỹ truy tố tổng thống Venezuela cùng nhiều cá nhân khác với cáo buộc khủng
bố ma túy, treo thưởng 15 triệu USD cho thông tin dẫn đến việc bắt giữ ông.
Tổng thống Venezuela Nicholas Maduro bị Mỹ truy nã từ
năm 2020 và không được Washington công nhận tính chính danh - Ảnh: AFP
Cùng năm, cơ quan công tố
liên bang Mỹ đã cáo buộc ông Maduro và một số quan chức cấp cao khác của
Venezuela hợp tác với nhóm du kích Colombia FARC (Fuerzas Armadas
Revolucionarias de Colombia) để buôn lậu cocaine và vũ khí vào Mỹ.
Tháng 1-2025, khi còn
chưa "ấm ghế" tổng thống, ông Trump đã tăng mức treo thưởng trên lên
25 triệu USD để bắt ông Maduro.
Con số tiền thưởng này lại
được tăng gấp đôi thành 50 triệu USD vào tháng 8-2025 sau khi Bộ Tư pháp Mỹ cáo
buộc ông Maduro đứng đầu một tổ chức tội phạm có tên Cártel de Los Soles - tổ
chức bị Nhà Trắng liệt vào danh sách khủng bố nước ngoài.
Venezuela đã liên tục phủ
nhận mọi cáo buộc tội phạm của Washington nhắm vào ông Maduro. Bản thân ông
Maduro và các quan chức Caracas cũng phủ nhận sự tồn tại của Cártel de Los
Soles.
Bên cạnh cáo buộc tội phạm,
Mỹ cũng không công nhận tính chính danh của ông Maduro.
Xuyên suốt giai đoạn trước,
trong và sau cuộc bầu cử tổng thống tại quốc gia Nam Mỹ hồi tháng 7-2024,
Washington và nhiều nước đồng minh đã cùng phe đối lập tại Venezuela đưa ra nhiều
cáo buộc gian lận nhắm vào ông Maduro và các cộng sự.
Viện cớ này, Mỹ không
công nhận kết quả và không xem ông Maduro là lãnh đạo hợp pháp của Venezuela.
Đây có thể là một trong những lý do ông Trump sẽ sử dụng để làm cơ sở cho quyết
định bắt giữ ông Maduro.
Tuy nhiên, dù hệ thống
tư pháp Mỹ xem ông Maduro là tội phạm cũng không mặc nhiên khiến việc ông Trump
ra lệnh tấn công Venezuela là hợp pháp theo luật Mỹ. Tính hợp pháp của hành động
này hiện chưa rõ ràng, do ông Trump chưa bao giờ đưa ra lời tuyên bố chiến
tranh hay công khai văn bản cho phép sử dụng quân đội nào từ phía Quốc hội.
Thượng nghị sĩ Mike Lee
vẫn phỏng đoán sau khi trao đổi với Ngoại trưởng Rubio: "Hành động này nhiều
khả năng nằm trong thẩm quyền rõ ràng của tổng thống, chiếu theo Điều 2 Hiến
pháp về việc bảo vệ nhân sự Mỹ khỏi một cuộc tấn công thực tế hoặc sắp xảy
ra".
“Điều I, Khoản 8
Hiến pháp Mỹ trao cho Quốc hội quyền "tuyên chiến" và quyền huy động,
tài trợ cho quân đội.
Trong khi đó Điều II chỉ
định tổng thống là "Tổng tư lệnh Lục quân và Hải quân", trao cho tổng
thống quyền chỉ huy tác chiến và triển khai lực lượng trong khuôn khổ các cuộc
chiến đã được cho phép, cũng như trong một số tình huống khẩn cấp.
Sự phân chia này được
thiết kế khiến quyết định đưa đất nước vào chiến tranh phải dựa trên sự đồng
thuận chính trị rộng rãi, chứ không nằm riêng trong tay nhánh hành pháp.
Năm 1973, Quốc hội Mỹ
thông qua Nghị quyết Quyền hạn chiến tranh, yêu cầu tổng thống phải thông báo
Quốc hội trong vòng 48 giờ khi đưa lực lượng vũ trang vào tình trạng tham chiến
hoặc sắp tham chiến.
Văn bản này cũng quy định
lực lượng đó phải được rút về trong vòng 60 ngày (có thể gia hạn thêm tối đa 30
ngày cho việc rút quân) nếu Quốc hội không tuyên chiến, không thông qua luật
cho phép tiếp tục, hoặc không gia hạn bằng văn bản.
Dù vậy, bản thân hiệu lực
và tính hợp hiến của nghị quyết này luôn là chủ đề tranh cãi giữa Quốc hội và
Nhà Trắng.
Các câu hỏi về việc Tổng
thống có thẩm quyền đến mức nào trong việc sử dụng quân đội mà không có lời
tuyên chiến của Quốc hội đến nay vẫn là nguồn tranh luận xuyên suốt lịch sử Mỹ.
Quốc tế nghi ngại
"hiệu ứng cánh bướm"
Bất chấp những cáo buộc
của Washington, nhiều chuyên gia quốc tế đã bày tỏ nghi ngại về mức độ hợp pháp
của hành động tấn công Venezuela.
Cây bút David Blevins của
đài Sky News khẳng định việc ông Trump không có mặt ở Nhà Trắng mà ở Mar-a-Lago
khi cuộc tấn công xảy ra không còn là điều bất ngờ.
"Tuy nhiên không ai
lường trước được dòng tiếp theo, rằng 'Tổng thống Nicolas Maduro cùng vợ ông đã
bị bắt giữ và đưa ra khỏi đất nước'. Hãy hiểu rõ điều này: đây là một bước leo
thang đáng kể trong cuộc đối đầu chính trị kéo dài giữa ông Trump và nhà lãnh đạo
Venezuela", ông Blevins bình luận.
Cây bút Sky News cho rằng
với những căng thẳng diễn ra trong nhiều tháng qua, việc Mỹ tấn công trên bộ
vào Venezuela đã gần như trở thành điều không thể tránh khỏi.
Đám cháy bốc lên tại Fuerte Tiuna, khu phức hợp quân sự
lớn nhất của Venezuela, sau cuộc tấn công ngày 3-1 - Ảnh: AFP
Tuy nhiên, việc bắt giữ
ông Maduro đã đưa sự việc lên một tầm mức mới, với nguy cơ gây ra phản ứng địa
chính trị toàn cầu.
Phân tích trên Al
Jazeera, Giáo sư cấp cao về chính sách công tại ĐH Hamad Bin Khalifa (Qatar)
Sultan Barakat nhận định các hành động của Mỹ tại Venezuela có thể báo hiệu
"sự chấm dứt của việc tôn trọng luật pháp quốc tế".
"Đây có lẽ là một
cái đinh đóng vào quan tài của bất kỳ thỏa thuận quốc tế nào. Chính nguyên tắc
chủ quyền quốc gia giờ đây đã bị xé bỏ.
Họ đang nâng thanh giới hạn lên cao hơn nhiều, nhiều hơn so với những gì chúng ta đã quen và rất trái ngược với các chuẩn mực quốc tế và luật pháp quốc tế", ông Barakat đánh giá.
Chuyên gia người Qatar cảnh
báo qua việc làm này, Washington đã trao cho các đối thủ quốc tế tiền lệ để làm
điều tương tự. Sau cuộc tấn công, nếu tình hình tại Venezuela không được kiểm
soát hợp lý thì khu vực Mỹ Latin có thể sẽ phải đối mặt "rất, rất nhiều
năm hỗn loạn".
Chủ quyền quốc gia là
bất khả xâm phạm
Đáng chú ý, trong bài
phân tích được trang tin chuyên về các vấn đề pháp lý Jurist đăng ngày 2-1 (chỉ
một ngày trước cuộc tấn công), cựu quan chức an ninh quốc gia cấp cao của Mỹ
kiêm công tố viên trưởng sáng lập của Tòa án Đặc biệt Liên hợp quốc Sierra
Leone David M. Crane đã khẳng định các cuộc tấn công của Mỹ vào các mục tiêu
Venezuela trong nửa cuối năm 2025 hoàn toàn không có cơ sở pháp lý.
Một tàu chở dầu bị Mỹ bắt giữ khi cập cảng Venezuela
vài ngày trước - Ảnh: AFP
Ông Crane khẳng định:
"Theo luật pháp quốc tế, chủ quyền quốc gia là bất khả xâm phạm. Một quốc
gia không được sử dụng vũ lực bên trong lãnh thổ quốc gia khác nếu không có sự
đồng ý của nước đó, sự cho phép của Hội đồng Bảo an hoặc cơ sở tự vệ hợp lệ. Dường
như không có điều kiện nào trong số này đã được Mỹ đáp ứng".
Về quyền tự vệ, ông
Crane cho rằng chính quyền Mỹ "không chứng minh được Venezuela đã phát động
hoặc đang chuẩn bị cận kề một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào Mỹ".
Ông nhấn mạnh các cáo buộc
của Washington rằng các tàu bị tấn công "có thể" đang chở ma túy, hoặc
các băng đảng "có thể" có liên hệ với chính quyền ông Maduro
"không đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt về tính cận kề theo Điều 51 Hiến chương
Liên hợp quốc".
"Các lý lẽ biện
minh liên tục thay đổi của chính quyền Mỹ, từ việc chỉ định khủng bố, cáo buộc
liên kết với tổ chức tội phạm ma túy, đến tuyên bố các tàu thuyền 'đang hướng về
phía Mỹ' đều không đạt ngưỡng pháp lý để viện dẫn quyền tự vệ", ông Crane
kết luận.
Theo
BTT